QOMŞULAR ÇATLARI: MALÜMATNI TELÜKESIZ ŞEKİLDE NASIL PAYLAŞMAQ MÜMKÜN
Cenk vaqtında Ukrayinada telükesizlik vaziyetiniñ kerginleşüvi sebebinden ukrayinler içtimaiy ağlar ve messencerlerdeki gruppa çatlarında malümatnen paylaşmağa başladılar. Bugünki vaziyette qomşularnen bağda olmaq – zaruriyet. Bu telükesizlik, haberdarlıq ve bir-birimizge qol tutuv meselesidir. Faqat, özüñizge ve başqalarğa zarar ketirmemek içün bunı doğru şekilde yapmaq müimdir. Qomşularıñıznen qonuşuvlarnı telükesiz ve aynı zamanda faydalı yapmaq içün tevsiyeler:
1. Subetniñ yañı iştirakçilerine diqqat etiñiz. Eñ kiçik şübe olğanda olarnı duşman ile işbirlikte qabaatlamañız.
Çoqusı allarda ev subetiniñ yañı iştirakçileri – bu tek yañı ev sakinleri. Olarnıñ arasında casuslarnı qıdıruvğa başlamazdan evel, sizde şübe peyda oluvnıñ sebeplerini talil etiñiz. Çoqusı allarda bu kibi şübeler, yañlış haberlerden sebep peyda ola bile.
2. Arbiy obyektler ve kritik astyapı aqqında malümat tarqatmañız.
Bazı vaqıtları çoq iştirakçi olğan çatlar, duşman tarafından istihbarat alıp barılması ve bazı subet azaları vastasınen destruktiv teşviqat keçirilmesi içün qullanıla bile. Çatlarda yer alıp, aşağıdakiler aqqında malümat toplamağa tırışqanlar kerçekten şübe altında tüşe bilir:
anbar, tamir bazaları ve avtoparklar;
Ukrayina Silalı Quvetleriniñ müendislik donatuv noqtaları ve hususiy terkipniñ yaşağan yerleri;
hastahaneler;
müim astyapı obyektleri – issilik merkezleri, neft bazaları, gidrotehnik inşaatlar ve ilâhre;
arbiylerimizniñ, silâ ve ilâclarımıznıñ areket etüv marşrutları.
anbar, tamir bazaları ve avtoparklar;
Ukrayina Silalı Quvetleriniñ müendislik donatuv noqtaları ve hususiy terkipniñ yaşağan yerleri;
hastahaneler;
müim astyapı obyektleri – issilik merkezleri, neft bazaları, gidrotehnik inşaatlar ve ilâhre;
arbiylerimizniñ, silâ ve ilâclarımıznıñ areket etüv marşrutları.
Hassas malümatnıñ duşmanlarnıñ eline tüşmemesi içün, böyle malümatnı yayınlamañız ve messenjer gruppalarında tarqatmañız. Eger siz subetniñ idarecisi olsañız, uyğun qaidelerni qoyuñız ve iştirakçilerge olarğa riayet etüvniñ müimligi aqqında bildiriñiz.
3. Çatta duşman raketaları ve dronlarınıñ yerleşken yerleri aqqında malümat paylaşmañız.
Böyle malümat duşman tarafından darbelerniñ azırlanması ve ava mudafaasınıñ sistemalarında boşluqlarnıñ tapılması içün qullanıla bile. Arbiy vaziyet şaraitlerinde topraq ve/ya da mülkniñ fotolarını derc etkenler cinaiy mesüliyetke çekile bileler. Halqqa açıq subetlerde, ücüm ve patlavlar aqqında malümat resmiy menbalarda peyda olğanına qadar, onı paylaşmañız.
Lâkin aqıl-fikirnen davranıñız. Qomşulardan biri eşitken hucur ya da belli olmağan sesler - muzakere içün maqbul bir mevzu. Çünki evlerde subet çatları er künlik meselelerni çezmek içün bar, ve bu kibi meseleler binadaki fevqulâde vaziyetlernen bağlı ola bile.
Lâkin aqıl-fikirnen davranıñız. Qomşulardan biri eşitken hucur ya da belli olmağan sesler - muzakere içün maqbul bir mevzu. Çünki evlerde subet çatları er künlik meselelerni çezmek içün bar, ve bu kibi meseleler binadaki fevqulâde vaziyetlernen bağlı ola bile.
4. Çat idarecisinden duşman içün emiyet taşığan mesajlarnı silmesini talap etiñiz. Olarnıñ arasında böyle mesajlar yer ala bile:
yollanılğan fayllarnıñ geotegleri ve diger metamalümatları – fotoresimler ya da videolar;
yerniñ haritada belgilene bilgen ve tanıla bilgen elementleri – has bina, landşaft, yol işaretleri, tışqı reklama ve ilâhre;
duşman silalarınıñ parçaçıqlarındaki seriya raqamları;
arbiy tehnikanıñ nomerleri, olarnıñ üstündeki belgiler;
arbiylerniñ aqiqiy adları/soyadları, olarnıñ yüzleri.
yerniñ haritada belgilene bilgen ve tanıla bilgen elementleri – has bina, landşaft, yol işaretleri, tışqı reklama ve ilâhre;
duşman silalarınıñ parçaçıqlarındaki seriya raqamları;
arbiy tehnikanıñ nomerleri, olarnıñ üstündeki belgiler;
arbiylerniñ aqiqiy adları/soyadları, olarnıñ yüzleri.
5. İşğal altındaki mesken yerlerniñ azat etilüvi aqqında malümat resmiy menbalar tarafından tasdıqlanmağan olsa, onı tarqatmañız.
Deokupatsiya bir kerelik ve qaytarılıp olamağan areket degil de, mürekkep ve bazıda uzun müddetli bir ceryandır, onıñ soñki neticesinini tek Ukrayina Silâlı Quvetleriniñ komandanlığı qayd ete bile.
Azat etüv aqqında haberlerniñ erte darqalması esassız beklevler yarata ve yerli sakinlerni havf astına qoya bile. Meselâ, tasdıqlanmağan malümatlar sebebinden evlerine qaytmağa tırışqanlar telükege oğray bile. Onıñ içün territoriyalarnıñ azat etilmesi ya da qarşı ücüm aqqında malümatnı tek resmiy tasdıqlanuvdan soñ paylaşıñız.
Bundan da ğayrı, azat etilgen meskün yerlerge medianıñ diqqatını celp etüv, duşmannıñ mevamını qaytarmaq içün ğayret köstermesi içün sebep ola bile.
Azat etüv aqqında haberlerniñ erte darqalması esassız beklevler yarata ve yerli sakinlerni havf astına qoya bile. Meselâ, tasdıqlanmağan malümatlar sebebinden evlerine qaytmağa tırışqanlar telükege oğray bile. Onıñ içün territoriyalarnıñ azat etilmesi ya da qarşı ücüm aqqında malümatnı tek resmiy tasdıqlanuvdan soñ paylaşıñız.
Bundan da ğayrı, azat etilgen meskün yerlerge medianıñ diqqatını celp etüv, duşmannıñ mevamını qaytarmaq içün ğayret köstermesi içün sebep ola bile.
6. Sizni duyğularğa, duşmanlıqqa ve ‘’hiyanetlikke’’ qozğamağa yol bermeñiz.
Gruppa çatlarındaki qavğa-dava ukrayinler arasında duşmanlıqnı qozğamağa yardım ete. Cemiyetler vastasınen emotsional yüklü qanunsız areketlerge çağıruvlar tarqatılğanı da qayd oldı. Meselâ, yarıq açılması içün avtomobil ve tramvay yollarını qapatuv teklifleri. Böyle agitatsiya mudafaanı zayıflata bile, şunıñ içün onıñ tarqaluvına qol tutmañız. Manipulâtorlar ziyade duyğular ve adaletsizlik duyğusınen oynaylar. ‘’Bizim evimizde yarıq yoq, amma başqasında bar’’ ya da ‘’bizim bölgemizde elektrik yoq, çünki onı başqa bölgege yollaylar / tış memleketlerge satalar’’ böyle qozğalışnıñ canlı misalleridir.
Emotsional tesirden qaçınmaq içün, malümatnı er vaqıt mustaqil menbalarda – devlet müessiseleri, yerli akimiyet organları, resmiy matbuat vastalarında teşkeriñiz. Bundan da ğayrı, çat qaidelerini belgilevge ve olarğa riayet etüvge diqqat etiñiz: qonuşuvda moderatorlarnı, qabul etilmez mevzularnı ve qonuşuv vaqtında qullanılması yasaq olğan leksikanı belgileñiz. Bu qaidelerge riayet etüv sizge gruppa çatında havfsız ve serbest şekilde ğayeler, fikirler ve malümatnen paylaşmağa imkân berecek.
Emotsional tesirden qaçınmaq içün, malümatnı er vaqıt mustaqil menbalarda – devlet müessiseleri, yerli akimiyet organları, resmiy matbuat vastalarında teşkeriñiz. Bundan da ğayrı, çat qaidelerini belgilevge ve olarğa riayet etüvge diqqat etiñiz: qonuşuvda moderatorlarnı, qabul etilmez mevzularnı ve qonuşuv vaqtında qullanılması yasaq olğan leksikanı belgileñiz. Bu qaidelerge riayet etüv sizge gruppa çatında havfsız ve serbest şekilde ğayeler, fikirler ve malümatnen paylaşmağa imkân berecek.
Rakuten Viber gruppa çatlarında qonuşuv gigiyenasına dair tevsiyeler:
Gruppa çatınıñ moderatorlarını tayinleñiz ve qonuşuv qaideleri aqqında kelişiñiz.
Şahsiyleştirmeñiz.
Havflı malümatı olğan haberlerni ya da bildirüvlerni paylaşmañız.
Esas fikirge diqqat ayırmağa tırışıñız.
Er kesten soramazdan evel, çatlarda malümatnı özüñiz tapmağa tırışıñız.
Müim haberlerni çatnıñ üstüne pekitiñiz
Alâqada qalıp, malümat nasıl almaq mümkün
Fevqulade vaziyetler vaqtında mobil bağ çalışmay bile. Eger de olsa, amma yaramay çalışsa bir çoq qullanmalarnıñ (Facebook Lite, Messenger Lite, Google Go, Google Maps Go) yengil versiyalarını qullanmaq mümkün. Olar az yer talap eteler ve internet zayıf olğanda bile tezce çalışalar.
Smartfonğa ağ talap etmegen haritaları olğan qullanmanı da yüklemekte fayda bar. Meselâ, mapy.cz ya da Google Maps-te uyğun funktsiyalarnı açıñız. Diqqat etiñiz, qullanmalar kerekli haritalarnı avtomatik sürette yüklemeyler - bunı özüñiz ve evelden yapmaq kereksiñiz.
Yedek dögmeli telefon almaqnı tüşünip baqıñız. Eger onı tek çağıruvlar içün qullansañız, smartfondan daa uzun vaqıtqa çalışması mümkün.
Smartfonğa ağ talap etmegen haritaları olğan qullanmanı da yüklemekte fayda bar. Meselâ, mapy.cz ya da Google Maps-te uyğun funktsiyalarnı açıñız. Diqqat etiñiz, qullanmalar kerekli haritalarnı avtomatik sürette yüklemeyler - bunı özüñiz ve evelden yapmaq kereksiñiz.
Yedek dögmeli telefon almaqnı tüşünip baqıñız. Eger onı tek çağıruvlar içün qullansañız, smartfondan daa uzun vaqıtqa çalışması mümkün.
Oflayn messencerler: internet ve mobil bağ olmağanda ulaşuv vastaları
Mobil ağları zararlanğanı ya da uzun müddet devamında elektrik energiyası kesilgeni sebebinden mobil ulaşuv olmağanda, milliy roumingni qullanmaqnı tevsiye etemiz. Bu hızmetni bütün ukrayin operatorları köstereler. Nasıl bağlanmaq mümkün olğanı aqqında - mında oquñız.
Eger de em internet, em de mobil bağ aynı vaqıtta çalışmasa, oflayn messencerler soy-soplarıñız ya da qomşularıñıznen bağlanmağa yardım ete bileler.
Milliy qarşılıq kösterüv merkeziniñ malümatına köre, böyle qullanuvlarnıñ vaqtınca işğal altında olğan bölgelerde yaşağanlar içün bazı telükeleri bar. Bu sebepten telefonda böyle messencerniñ olması işğalcilerden qoşma sualler doğura ve insan içün havf doğura bile.
Cenk şaraitinde bu variant doğrudan-doğru cenk areketleri ya da soqaq çatışmaları vaqtında faydalı ola bile.
Oflayn messencerlerni qullanuvnıñ hususiyeti şunda ki, olar Bluetooth, Wi-Fi ve aynı qullanmaları olğan smartfonlar ağından çalışalar. Bu habercilerniñ uzaqlığı tahminen 100 metrdir.
Ukrayinada bu qullanmalarnı yüklev daa keniş tarqalmadı, şunıñ içün devlet organları olarnı qullanuvnıñ havfsızlığı aqqında daa resmiy neticeler çıqarmadılar, onın içün bu qullanmalar gizlilikni kefalet etmegenlerini de diqqatqa almaq kerek.
Şunıñ içün biz oflayn messencerlerni tek soñ derece ihtiyacıñız olğanda qullanmağa tevsiye etemiz, çünki böyle allarda bu siznen bağlanmaq içün yekâne yol ola bilir.
Eger siz oflayn messencerni endirmege qarar berseñiz, hatırlatamız ki, qullanmalarnı tek resmiy web-saytlardan ya da AppStore ve GooglePlay kini online tükânlardan yüklemek kerek.
Eger de em internet, em de mobil bağ aynı vaqıtta çalışmasa, oflayn messencerler soy-soplarıñız ya da qomşularıñıznen bağlanmağa yardım ete bileler.
Milliy qarşılıq kösterüv merkeziniñ malümatına köre, böyle qullanuvlarnıñ vaqtınca işğal altında olğan bölgelerde yaşağanlar içün bazı telükeleri bar. Bu sebepten telefonda böyle messencerniñ olması işğalcilerden qoşma sualler doğura ve insan içün havf doğura bile.
Cenk şaraitinde bu variant doğrudan-doğru cenk areketleri ya da soqaq çatışmaları vaqtında faydalı ola bile.
Oflayn messencerlerni qullanuvnıñ hususiyeti şunda ki, olar Bluetooth, Wi-Fi ve aynı qullanmaları olğan smartfonlar ağından çalışalar. Bu habercilerniñ uzaqlığı tahminen 100 metrdir.
Ukrayinada bu qullanmalarnı yüklev daa keniş tarqalmadı, şunıñ içün devlet organları olarnı qullanuvnıñ havfsızlığı aqqında daa resmiy neticeler çıqarmadılar, onın içün bu qullanmalar gizlilikni kefalet etmegenlerini de diqqatqa almaq kerek.
Şunıñ içün biz oflayn messencerlerni tek soñ derece ihtiyacıñız olğanda qullanmağa tevsiye etemiz, çünki böyle allarda bu siznen bağlanmaq içün yekâne yol ola bilir.
Eger siz oflayn messencerni endirmege qarar berseñiz, hatırlatamız ki, qullanmalarnı tek resmiy web-saytlardan ya da AppStore ve GooglePlay kini online tükânlardan yüklemek kerek.